Il rumantsch e l’Africa. Clau Solèr ha referì davart il 
rumantsch sco lingua minoritara standardisada.

anr/pap

Ier ha Clau Solèr, docent da lingua e cultura rumantscha a l’universitad da Genevra, discurrì al seminari da filologia generala da l’universitad da Turitg davart linguas minoritaras e lur codificaziun. Sco exempel ha el prendì il rumantsch.
Envidà era el vegnì da Thomas Bearth che s’occupa da dumondas da standardisaziun en pajais africans. La situaziun da blers pajais da quel continent è d’ina vart bain cumparegliabla cun la situaziun en il Grischun rumantsch. Er tar els datti ina u diversas linguas che tuts san ed enclegian sper las autras linguas che vegnan discurridas mo da tscherts parts da la populaziun. En Grischun correspunda quai al tudestg sper ils idioms rumantschs ed il talian. Da l’autra vart è la situaziun en Grischun tuttafatg differenta da quella en l’Africa. Tar nus èn tut ils tschintg idioms codifitgads e vegnan duvrads en lur intschess sco lingua da scrittira standardisada (sper ed inqual giadas schizunt en concurrenza cun il tudestg). En Africa però vegnan quasi tuttas las linguas indigenas mo duvradas a bucca. Lingua da scrittira è fitg savens l’englais u il franzos.

Ina lingua plain calques
Per Solèr è mintga idiom rumantsch u – sco ch’ins di – il rumantsch bain ina lingua normala ed autonoma. Pli gist fissi però da discurrer dal rumantsch d’ina lingua accessorica u secundara dal tudestg per il Grischun dal nord e dal talian per il Grischun dal sid. Quellas duas linguas han numnadamain influenzà fermamain – ed influenzeschan anc vinavant – il svilup dal rumantsch – e quai dapi passa milli onns. Ultra da quai ha occupà il tudestg gia baud impurtantas domenas superiuras, per qualas domenas superiuras, per las qualas il rumantsch n’era betg sviluppà bain avunda (p.ex. tar la dumonda da la standardisaziun) u ch’el era memia regiunal (sco tar la scola u l’administraziun). E Solèr numna il sursilvan sco exempel per quel svilup influenzà. Il sursilvan s’è furmà ad ina lingua da scrittira ordaifer las translaziuns pir a partir da la segunda mesadad dal 19avel tschientaner, però cun ina sintaxa ch’è plaina da uschenumnads calques, vul dir da furmas che s’orienteschan vi dal tudestg.

Pli gugent tudestg che rumantsch grischun
La realitad rumantscha è per Solèr atgnamain ina simbiosa mentala tranter rumantsch e tudestg cun ina spartiziun funcziunala, che sa mida adina puspè tut tenor la situaziun geografica, situativa ed individuala. Gia che quai che capita en questa simbiosa è survesaivel po servir tenor la situaziun geografica, situativa ed individuala. Gia che quai che capita en questa simbiosa è survesaivel po servir tenor Solèr il rumantsch sco labor da test e d’analisa per autras linguas, cunzunt per linguas grondas. Cun codifitgar u fixar en scrit ils idioms rumantschs – quai è capità a partir dal 16avel tschientaner – n’ha il mund rumantsch betg resentì il basegn da stgaffir ina lingua surregiunala. Dumondas localas e religiusas eran da quellas uras pli impurtantas ch’ina lingua da standard. Perquai occupa anc oz il rumantsch las plazzas intimas e popular-folcloristicas, entant ch’il tudestg ed il talian occupan las domenas da la lingua administrativa ed amplifitgada. E Solèr mussa che tar la dumonda rumantsch grischun u tudestg na s’è midà vid quai nagut, tenor il motto: Pli gugent tudestg che rumantsch bastardisà.

Rumantsch da scrittira – in luxus?
Per Solèr èsi incontestabel ch’il rumantsch haja sia plazza en l’economia grazia a la Svizra che vul sa prestar quel luxus. L’institut Euromosaic fa numnadamain quint cun minimalmain 300’000 persunas che discurran ina lingua per la mantegnair vitala. Quai è pia diesch giadas dapli che l’entira populaziun rumantscha dal Grischun. Il rumantsch n’ha quasi nagina valur sco vehichel economic, el ha perencunter pli tgunsch la funcziun da la “chasa privada”.
Ed en in chantun biling sco ch’il Grischun è, èsi per Solèr in luxus total d’avair sper il tudestg en scrit anc in rumantsch da scrittira schebain ch’il tudestg dominescha dapertut sco lingua naziunala e lingua economica ed ha schizunt en las regiuns rumantschas la funcziun da la “lingua franca” (anc enstagl dal rumantsch grischun).
Quel luxus sa daventar per Solèr in access ordvart prezius per ina cuminanza multinaziunala e multi linguala en quel mument nua che las differentas linguas e lur furmas vegnan emprendidas en moda dinamica e betg isolada u en concurrenza ina cun l’autra.