Il privel russ
Set pajais pretendan protecziun 

Da Guiu Sobiela-Caanitz 

La Svizra fa part dal Cussegl da l’Europa (CE) e da l'organisaziun per segirezza e cooperaziun en l’Europa (OSCE). Ella è segir ina da las commembras exemplaras d'omaduas. Autras commembras n’èn betg uschè bravas. La mendra è senza dubi quella che paisa dapli (17 milliuns km2, 150 milliuns olmas), numnadamain la Russia, chapitala Moscau. Ils 20 d’avrigl a Genevra è ella vegnida condemnada da la Cumissiun da las Naziuns unidas per ils dretgs umans, pervi dal depurtament da sias forzas armadas en Tschetschenia, pajais da 921 000 olmas a nord dal Caucasus da l’ost. Ma las organisaziuns europeicas na dovran adina ina tschantscha uschè clera. 

Di da vargugna 
«Jour de honte» («di da vargugna»), uschia il titel da l’editorial da «Le Monde» (Paris) ils 27 da schaner 2001. La gasetta punctuescha: «Quai è in di da vargugna per ils democrats europeics (…). Quella gievgia, ils 25 da schaner è ida a perder l’onur d’ina da las assambleas incumbensadas da defender ils dretgs umans sin il continent, numnadamain il parlament dal CE (…). Lezza assamblea, cedind en maniera bugliacca al squitsch da Moscau, ha decidì, quella gievgia naira, da stgassar la suletta sancziun d’avrigl 2000 che scheva avertamain a la Russia ch’ins na possia tolerar sia guerra tschuffa en Tschetschenia. (…) Quella annullaziun è succedida en maniera stgandelusa, senza cundiziun, sco sch’ins vess percurschì progress en la sventiraivla republica da Caucasus, oz pajais da mort e misergia (…). La soldatesca russa sa deporta là sco bandas criminalas che paran da mitschar tuttafatg a la controlla da Moscau, engulond adina puspè, sblundregiond sistematicamain, violond, assassinond. Las forzas d’occupaziun terroriseschan la populaziun torturond sin vasta extensiun e bumbardond tschorvamain.» La «NZZ» otg emnas pli tard: «Han ins emblidà, en nossa part sadulada da l’Europa, la guerra tschuffa che dura anc adina lunsch davent da qua en Tschetschenia, la nunditga brutalitad arbitrara da la soldatesca russa, savens daventada selvadia, encunter la populaziun civila? (…) Lezza soldatesca chatscha davent tschientmillis civilists, mazza u turturescha millis persunas innocentas, destruescha indumbrabels vitgs e citads (…). Ins sto adina puspè far endament avertamain la responsabladad da Putin (…). Anc 2001 vul el far visita a la Svizra» (1). La medema gasetta, trais emnas pli tard: «L’auta cummissaria da las Naziuns unidas per ils dretgs umans, Mary Robinson, e ses collega dal Cussegl da l’Europa, Álvaro Gil-Robles, han fatg attent dacurt al foss tranter la lavina da plants davart transgressiuns da la lescha entras schuldads russ en Tschetschenia e la cifra minima da cuntraversas giudizialas» (2). 

Ils «ateists» surventschids 
L’Uniun sovietica (US) è morta, ma sia naziun predominanta, la Russia, opprima anc adina auters pievels. Il dretg internaziunal en vigur, lubind l’independenza be a las anteriuras republicas sovieticas, sco la Moldavia e l’Ucraina (4 e 50 milliuns olmas), ha obligà las republicas «autonomas» da restar en il rom da fin ussa, sco gist la Tschetschenia entaifer la Russia. Dapi bunamain in mez millenni regia la pussanza da Moscau pitschens pievels musulmans. La cronica uffiziala da l’imperatur Gion (Ivan) IV «il snuaivel» (1530– 1584) raquinta uschia la conquista da la citad tatara da Casagn (Kasan), a sidost da Russia: «Cun l’agid da noss Segner Jesus Cristus e las uraziuns da sia mamma (…) ha noss imperatur ortodox Gion, incurunà da Dieu (…), cumbattì ils ateists (sic!); finalmain ha’l surventschì (…). L’imperatur ha conquistà il reginam e la citad da Casagn cun sia gronda populaziun. El ha fatg praschuniers dunnas ed uffants; tuts umens armads ha’l fatg mazzar » (3). L’imperatur ha remplazzà ils Ta-tars da la citad cun Russ, demolì las moscheas, bajegià baselgias ed in dom da Nossadunna cun pliras cuplas. 
Adina puspè en revolta 
Ils monarcs russ han conquistà auters pajais musulmans vers sidost era cur che la residenza imperiala nova, Son Petersburg, sa chattava a l’ur nordvest da Russia, sper il cunfin da Finlanda. Chatrina II «la gronda» (1729–1796) ha annectà la mes'insla da Crim. General Alexej Petrovitsch Jermolov (1772–1861), schefcumandant da l’armada da Caucasus, ha definì sia strategia sco suonda: «Jau vi ch’il snuizi da mes num pertgiria noss cunfins en maniera pli efficazia che l’entira chadaina da fortezzas. Jau vi che mes pleds vegnian per ils autoctons ina lescha pli absoluta che la mort» (4). Dentant n’ha la Russia mai pudì suttametter definitivamain ils Tschetschens. Ensemen cun auters pievels musulmans da la regiun hani resistì enfin a 1859; suenter hani adina puspè sa revoltads encunter ils davos imperaturs e lur en-cunter l’US. Il dictatur terrorist Josif Dschugaschvili (1879–1953), numnà Stalin, ha deportà 1943–44 en l’Asia centrala passa 400 000 Tschetschens, var 40 000 Balcars e passa 150 000 auters musulmans da Caucasus. Als Tschetschens reproschav’ins «la criminalitad derasada», als Balcars «ch’els n’avevan betg savì defender l’Elbrus encunter ils faschists» (5). Stalin deva pia ad in pitschen pievel da muntagnards la culpa che l’Armada cotschna n’aveva betg impedì las truppas tudestgas da conquistar il punct culminant (5642 m) da Caucasus. Pir suenter la mort dal tiran han ils umans deportads astgà turnar en lur patria. 

Cuntradas russifitgadas 
Stalin n’ha betg decimà be pievels musulmans. Passa 6 milliuns purs ucranais èn stads unfrendas dal fomaz da 1932, chaschunà artifizialmain dal cumbat da Moscau encunter la proprietad privata. Dacurt en questa gasetta han ins fatg endament lez genocid, in da blers «holocausts cotschens» (6), cun detagls ord las perscrutaziuns da l’istoricher Robert Con-quest. Purs russ èn vegnids 1933 a remplazzar ils ucranais morts da fom. Era l’industrialisaziun da las regiuns da minieras en l’Ucraina da l’ost las han russifitgadas en maniera duraivla. Il turissem ha fatg il medem effect sin la mes'insla da Crim en il sidost, tant pli cha Stalin ha deportà en l’Asia centrala tuts indigens tircs da lez anteriur reginam. Era la Moldavia è stada in principadi, ma cun populaziun cristiana rumena. 1812 ha la Russia annectà la part ost, pli u main la Moldavia independenta d’oz, entant che la part vest, cun la chapitala Iasi, ha gidà a fundar 1859 il reginam da Rumenia. Il domini russ en la Moldavia da l’ost ha spussà la schientscha rumena en il pajais, numnà «Bessarabia» dals imperaturs. En favrer 2001 ha il pievel da Moldavia dà la maioritad absoluta a la Partida communista che vul avischinar il pajais a la Russia ed introducir puspè il russ sco segund linguatg uffizial, sco ch’igl è gia il cas en l’Ucraina. Il sulet uffizial è’l dapi 1945 a Caliningrad (pli baul Königsberg) ed en sia regiun. Adalbert da Brandenburg (1490–1568), l’emprim duca da Prussia, aveva fixà sia residenza en lezza citad e fundà là in’universitad; il professer il pli renumnà è stà Immanuel Kant (1724– 1804). Stalin ha annectà la regiun a la Russia e chatschà davent l’entira populaziun; là viva ussa strusch in milliun umans, cunzunt russ, cun glieud d’auters pajais da l’anteriura US. Il vegl Königsberg, «culm dal retg» (Otmar II da Boemia, 1230–1278) porta oz il num d’in cumplizi da Stalin (Mihail Ivanovitsch Cali-nin, 1875–1946). La Russia ha ertà lez butin dal tiran, ensemen cun quatter inslas da l’Ocean pacific ch’ella na vul restituir al Giapun malgrà l’oblig dal dretg internaziunal. 

Trais Davids teman Goliat 
Trais pitschens pievels europeics da tradiziun catolica u protestanta, suttamess da Stalin, èn ussa puspè libers e vulan s’integrar en l’Europa dal vest. L’Estonia, la Lettonia e la Lituania, cun respectivamain  1,5, 2,5 e 4 milliuns olmas, sa sentan sco trais Da-vids visavi il Goliat russ ch’als ha opprimids en maniera brutala e maligna durant bunamain in mez tschientaner. Il politolog flam Nico Vertongen ha descrit la situaziun da lezs trais pajais tranter la Russia ed il vest en in essai detaglià (7). Stalin e ses successurs han russifitgà sistematicamain l’Estonia e la Lettonia, deportond indigens e promovend industrialisaziun e militarisaziun cun ina ferma immigraziun da persunal russ che n’emprendeva betg eston u letton: «Ils autoctons eran quels che stuevan s’adattar ed emprender russ. Lur linguatgs sa chattavan en posiziun da minoritad, cun il privel da svanir a la lunga» (p. 112). 1935 dumbravan l’Estonia e la Lettonia independentas 8,2% e 10,6% Russ; 1991 eran lezzas proporziuns 
30% e 34%, cifras anc pli autas sch’ins resguarda quellas dals Bieloruss (1,8% e 4,5%) ed Ucranais (3,1 e 3,4%) ch’emprendevan russ senza fadia, entant ch’eston e letton èn fitg differents da lezs linguatgs slavs. Ils blers immigrads sa sentan meglier en lur patria nova e na vulan betg ir a star en Russia. Ins enclegia tuttina ch’ils dus stadis pitschens pretendan enconuschientschas da linguatg da tgi che vul acquistar lur dretg da burgais. Ils immigrads pensiunads vivan pia cun passa-ports russ; Vertongen manegia che l’integraziun dals pli giuvens «pretendia anc bler temp» (p. 119). Da l’autra vart giavischan Estonia, Lettonia e Lituania da vegnir commembras da l’Uniun europeica (UE) e l'organisaziun dal patg da l’Atlantic nord (OPAN). L’autur sustegna chau-damain l’emprim giavisch, perquai che lez porschia «perspectivas da svilup economic e da stabilitad a l’entira regiun» (p. 128). Perencunter manegia Vertongen ch’ina commembranza dals trais pajais en l’OPAN n’als dess nagina segirezza: «I fiss grev da pertgirar lur pitschen intschess da las forzas armadas russas che sa chattan gist dasperas (…). Vairamain pon ins als defender be cun armas nuclearas» (p. 125). L’autur cusseglia perquai da respectar il giavisch da Russia ch’els na vegnian commembers da l’OPAN. 

«Vermaniglia tschetschena» 
Quai scriveva Vertongen 1999. En mars 2000 ha il pievel russ elegì Vladimir Vladimirovitsch Putin president da Russia suenter ina campagna nua ch’il pugn dir dal candidat en Tschetschenia era ses argument principal. Er en il vest enclegian ins plaunet che lez pievel en sia maioritad accepta d’opprimer auters per satisfar sias nostalgias imperialas. En l’emissiun religiusa da la dumengia 5 da november 2000, a las 8.30 en il radio DRS 2, rapportava cun snuizi Rosemarie Zapfl, commembra da l’ Assamblea dal Cussegl da l’Europa, che ses collegas russ na resguardian ils Tschetschens sco umans, mabain sco vermaniglia ch’ins duaja eliminar. La Russia na para d’avair nagina lescha efficazia cunter il rassissem. «Tenor blers rapports e perditgas han truppas russas mazzà civilists tschetschens senza distincziun en tuttas part dal pajais (…). Schuldads russ sajettavan sin civilists tar fermadas da bus, sin fullas sin vias u martgads u en moscheas, sin gruppas da fugitivs. I mazzavan perquirind e sblundregiond chasas, i violavan femnas e las mazzavan. I duvravan bittaflommas cunter uffants, dunnas ed umens senza armas» (8). Uschia la realitad russa en Tschetschenia. 

Buns cunfins fan buns vischins 
«L’Assamblea parlamentara da l’OPAN sa raduna en matg en la chapitala da Lituania. Là vegn probablamain il giavisch da l’Estonia, Lettonia e Lituania da daventar commembras ad esser da gronda impurtanza» (9). Ina survista da las candidatas dat il correspundent da la «NZZ» a Budapest en in editorial (10): «Tuttas. per gronda part stadis pitschens, èn situadas en il spazi mesaun da l’Europea (...), numnadamain l’Estonia, Lettonia e Lituania en il nord, la Slovenia e Slovachia entamez, la Rumenia e Bulgaria en il sidost. Tuttas, danor la Slovenia (…),  èn stadas republicas sovieticas u trabantas da l’US; perquai basegnan ellas dapli segirezza (…). President Václav Havel, anc adina autoritad morala, na sa cuntenta betg cun il plaz segir da Tschechia en l’allianza. Dacurt ha’l s’engaschà per la chaussa da quels Europeans che stattan sin la glista da spetga.» En la chapitala tscheca sa raduna l’OPAN l’atun 2002. Ins spetga pia sia tenuta en ils proxims deschdotg mais areguard las set candidatas. Ellas pon en mintga cas guarir blera glieud dal vest da la fidanza visavi la Russia. In mitus derasà è quel che l’Europa cumpiglia ina part da lez pajais e tanschia enfin a l’Ural. I constat ch’in toc dal cunfin russ, var 450 km en il sid dal district d’Orenburg, correspunda pli u main al curs sura dal flum Ural. Dentant na datti nagin cunfin da stadi tranter Son Petersburg e l’Ocean pacific (var 5800 km en lingia directa). Uschia stevi gia 1785, cura che «Chatrina II, entras la grazia da Dieu imperatura e monarca da tutta Russia (…), da Casagn (…), Sibiria e Crim, (...) princessa da l’Estonia (…)» ha scrit: «L’Imperi da tutta Russia (…) tanscha da Camtschatca enfin al flum da Riga (…) e da las sbuccadas da la Volga, (…) dal Don e dal Dniepr (…) fin al Mar glazial» (11). La Camtschatca è ina mes'insla da l’Ocean pacific, Riga la chapitala da Lettonia, ed il Dniepr (per ucranais Dnipro) il flum principal da l’Ucraina. La Russia, areguard la geopolitica, è uschè pauc in toc Europa che l’Africa. Buns cunfins fan buns vischins. Ils set pajais che pretendan protecziun fan senza 
dubi part da l’Europa; la Tschetschenia na para tuttina betg da vulair far part da Russia. 

1) Wider das Vergessen Tschetscheniens, en: Neue Zürcher Zeitung, 22 da mars 2001, p. 47. 
2) Neuer Leichenfund in Tschetschenien, en: Neue Zürcher Zeitung, 11 d’avrigl 2001, p. 1.
3) Cità en: Andreas Kappeler, Russland als Vielvölkerreich. Minca (C. H. Beck, ISBN 3 4063642 1) 1992, p. 25. 
4) Cità d’Uwe Halbach en: Uwe Halbach ed Andreas Kappeler (ed.), Krisenherd Kaukasus. Baden Baden (Nomos, ISBN 3-7890-3685-4) 1995, p. 205. 
5) Cità da Nikolaj F. Bugaj en: Halbach e Kappeler (ed.), Krisenherd... (v. n. 4), pp. 229-230. 
6) Toni Caduff, Quei che vegn buca menziunau, en: La Quotidiana, 20 d’avrigl 2001, p. 21. 
7) Nico Vertongen, De Baltische landen op zoek naar veiligheid, en: Lewis Carrafiello, Lutgart Spaepen e Nico Vertongen, De Balten op de tweesprong tussen Oost en West. Leuven ed Apeldoorn (Garant, ISBN 90-5350-887-2) 1999, pp. 109-133. 
8) Gesellschaft für bedrohte Völker, Die «Vernichtung eines kleinen Volkes» (Václav Havel). Dritter Völkermord in Tschetschenien. D37010 Göttingen (Postfach 20 24, telefon 0049 551 49906-0, fax 0049 551 58028, posta electronica info@gfbv.de) schaner 2001, p. V). 
9) Wer soll demnächst der Nato beitreten dürfen? En: Frankfurter Allgemeine Zeitung, 29 da mars 2001, p. 6. 
10) A[ndreas] O[platka], Zwischeneuropas Sicherheitsbedürfnis, en: Neue Zürcher Zeitung, 17/18 da mars 2001, p. 1. 11) Cità en: Kappeler, Russland... (v. n. 3), p. 99.