Playmobil, Sisifus ed exponents rumantschs

Da Claudia Cadruvi

Sch’ins ha uffants chapescha ins savens era pli tgunsch carstgauns creschids. Mes uffants sa cuntegnan p. ex. enturn Nadal sco tscherts exponents rumantschs cun La Quotidiana. Plirs mais avant Nadal decidan mes trais giombers tge stgatla da playmobil ch’els giavischan dal bambin. Ils pirats, ils indians u forsa il bain puril? Na, ils pirats! Emnas ora siemian els co ils pirats sajettan cun chanuns, tge fimera che quai fa e ch’il bastiment tegna pitg a mintga drag.

Uschia han era intgins Rumantschs siemià onns a la lunga d’ina Quotidiana sco in Blick, sco ina NZZ u d’ina illustrada u d’ina Weltwoche rumantscha. Oz che ina Quotidiana è qua, èn intgins Rumantschuns trumpads sco mes uffants, sch’els constateschan ch’ils pirats na sa muventan betg da sasez e ch’ils chanuns na fan nagina fimera. In da mes uffants vegn lura segir sin l’idea da trair l’entir battaclanc en il rument. Gist uschia vulan intginas persunalitads rumantschas “sepulir” uss La Quotidiana. Uffants mitschan da talas crisas. Els possedan avunda fantasia e creativitad e dattan vuschs e vita als pirats e termagls. Na pudess ins betg era spetgar quai da noss exponents. Empè da dar in pe en il tgil a La Quotidiana pudessan els bain chanalisar lur premura ed attenziun en il pli impurtant project rumantsch. Ma els prefereschan para da siemiar. Quai è pli cumadaivel.

Donn. Igl è glieud, che ha onns a la lunga battì per ina gasetta quotidiana per tut ils Rumantschs. E quella glieud lascha uss pender las alas. E cun La Quotidiana vulan els gist era sepulir las stentas d’avischinar las valladas rumantschas ina a l’autra. Daco perdan quests strategs rumantschs uschè spert la speranza? Nuncredibel è era che glieud pretensiusa sa cuntenta tuttenina cun duas paginas rumantschas che cumparan trais giadas l’emna. Quai numnan els “nossa Posta Ladina”. Nossa? Ina gasetta nua ch’il rumantsch è simplamain be tolerà u ha ina funcziun banala da marketing? Duas paginas rumantschas na pon dal puntg da vista schurnalistic mai satisfar.

Jau hai mezza lavurà per la pagina rumantscha tar il “Tagblatt” e sai exact: Las paginas rumantschas en gasettas tudestgas na dastgan mai esser memia interessantas, uschiglio sa vilenta il lectur tudestg che na chapescha nagut. Lura datti temas rumantschs che pon offender in lectur tudestg. Artitgels cun tals cuntegns na dastgan mai vegnir publitgads sin paginas rumantschas en gasettas tudestgas. Per quest motiv dovran ils Rumantschs lur atgna gasetta en la quala els dastgan provocar ed era ina giada passar giu per ils pes als Tudestgs. Ma ils potentats rumantschs, che èn oz tut intgantads da “nossa Engadiner Post” na vesan betg uschè lunsch. Els prefereschan las duas paginas che cementeschan vinavant il regiunalissem.

Lura hai jau legì dacurt la pretaisa che l’agentura da novitads rumantscha (anr) avess da rinforzar sia purschida ladina, sch’il Fögl ladin vegniss stritgà. Daco quai? L’anr producescha oz gia bler dapli artitgels davart l’Engiadina che ord la Surselva. Duess questa disproporziun anc vegnir engrondida? E nua pomai duessan lura ils artitgels ladins da l’anr cumparair. Gia oz na po la Engadiner Post betg publitgar tut ils texts ladins che la agentura furnescha. U crai forsa insatgi che la purschida rumantscha en l’Engadiner Post vegnia schlargiada. A quel u quella che pensa quai pon ins be dir: Siemia dultsch e dorma enavant.

Dal reminent, e per na emblidar mes uffants: Lezs san ch’ils pacs ch’il bambin porta vegnan pajads dal bab e da la mamma. Ad intgins Rumantschs fissi forsa era da far endament che las paginas da gasetta vegnan pajadas dad editurs. Paginas da gasetta custan bler ed ils editurs finanzieschan ellas cun inserats. Tudestgs! Damai che Rumantschs na insereschan betg la massa.

Uschia che nus fissan arrivads tar la part plitost malempernaivla: Quella economica. Sco loscha mamma poss jau be dir che mes uffants èn, pertutgant dumondas economicas, bler pli madirs che tscherts Rumantschs che han scrit il davos temp brevs da lecturs. Sche mes uffants survegnan per l’anniversari ina bancnota da la madritscha, lura vegn planisà il pelegrinadi en la stizun da termagls. Quest eveniment vegn preparà detagliadamain. I vegn calculà e ponderà. Mintga da tschintg duai esser investì prudentamain. Quai tuna lura uschia: “Mamiiii? Sche jau cumpr la stgatla da playmobil cun il chanun grond, tanschi lura anc per in pokeball?” “Gea.” “Ed in pac chartas da digimon, pos jau lura era anc cumprar?” “Na, per lezzas na tanschi betg.” Il davos vegn cumprà il pitschen drag da playmobil ed il pokeball per ch’i tanschia anc per dus pacs chartas da digimon. L’uffant sorta da la fatschenta da termagls cun ina fatscha satisfatga e regala a sia sora in pac digimon. Quai dentant be sut la cundiziun ch’ella cumpria lura il chanun grond cun la nota ch’ella survegnia cura ch’ella ha anniversari.

In tal sa cuntegnair raffinà tenor directivas economicas na pon ins sa chapescha betg spetgar da nossas testardas rumantschas. Tuttina. In zichel dastgassan era ils profets rumantschs sa prender ensemen cura ch’els relatan lur visiuns. Visiuns da revistas, da supplements, da gasettas cun comics, cun caricaturas, cun sgnoccas u schizunt visiuns dad illustradas emnilas. Cun tge daners duess quai vegnir pajà? Per gnanca ina singula da questas propostas è avant maun daners e sponsurs. Insatgi ha schizunt gì la giagliardia da pretender supplements senza inserats. Ch’el mettia a disposiziun ses milliuns emplunads sin ses conto da spargn, gliez ha el tut emblidà da menziunar.

Caricaturas, sgnoccas e fotografias n’èn dal rest betg gratuitas. Anzi, sch’ins giavischa insatge da qualitad dovri schizunt considerablas summas per pajar quai material. Uschia che nus fissan tar il proxim chavazzin: La qualitad. Dapi ch’jau lavur en la pressa rumantscha aud jau savens quest pled. L’entschatta aveva jau anc in zichel respect, sch’insatgi referiva cun ardiment da la qualitad schurnalistica. Cun il temp hai jau dentant remartgà, che quels che discurran da qualitad, manegian adina be sasez e sa chapescha mai ils auters (per il pled professiunalitad vala per cas il medem). Mes bab descriveva ina tala tenuta a moda pregnanta: “L’agen cac savura adina meglier che quel dals auters.” Per finir anc il chapitel preferì dals Rumantschs: Ils sbagls. I dat strusch in Rumantsch che po scriver senza sbagls ses agen idiom. Persuenter para mintga Rumantsch da pudair curreger ses idiom a moda perfetga. E cunzunt tips, ch’ins pudess titular sco analfabets, punctueschan gugent ch’i vegnia fatg bler memia blers sbagls en la pressa rumantscha.

En questa dumonda fiss in pau dapli toleranza inditgada. Uschè ditg che nus lain cultivar noss tschintg idioms ed en quels anc intginas variantas dialectalas, stuain nus viver cun sbagls. Per cletg datti dentant en Rumantschia in um che sa sprova da curreger noss luxurius tschintg idioms. Igl è il correctur da La Quotidiana. Di per di curregia el enfin deschdotg paginas da gasetta en tschintg idioms ed en rumantsch grischun. Ses collegas tar las gasettas tudestgas dentant curregian diesch enfin quattordesch paginas en ina singula lingua scritta. Sisifus aveva in job da vacanzas cumpareglià cun questa lavur malengraziaivla dal correctur rumantsch.

Tut quella glieud che crititgescha uschè gugent sbagls en artitgels rumantschs, duess ina giada far in praticum en il correcturat da La Quotidiana. Intgins dis lavur en ina redacziun rumantscha fissan era ina buna cura per ils teoretichers, che san uschè bain co ch’ins sto far ina gasetta.

Forsa faschess lura il spretsch tuttenina plaz a stima e respect vers la pitschna redacziun rumantscha. Questa redacziun è pipa da trametter di per di ina gasetta sin via tar ils lecturs. 
Cun ils meds restrenschids che stattan a disposiziun è mintga ediziun da la gasetta quotidiana rumantscha ina miracla.

Jau giavisch a tuts Rumantschs in empernaivel temp d’advent e bellas festas da Nadal cun massa pacs sut il pignol. Ins pudess dal reminent era regalar in abunament d’ina gasetta quotidiana rumantscha ad insatgi. Quai fiss en mintga cas ina buna investiziun en la Rumantschia ed en nossa generaziun vegninta.