In guid tras la cultura rumantscha
Arthur Baur descriva e fa bilantscha

Da Guiu Sobiela-Caanitz

Nus prendain cumià d’ina stad ch’ans ha regalà blers dis da plievgia e trid’aura. Segir stuevan plirs hoteliers, pliras locaturas da chombras ed abitaziuns procurar lecturas da vacanzas als giasts cura che lezs renunziavan ad ina tura pervi da nivlas smanatschantas. Varsaquants han probabel giavischà da savair dapli da quella tschantscha curiusa ch’els entupavan per l’emprima giada. I na manca propi betg cudeschs per respunder a la fascinaziun ch’il rumantsch effectuescha sin la glieud ch’emprenda a l’enconuscher. In da quels volums sa distingua tras concepziun e finamira, e fiss adattà era per dis da navaglia, cura che skis ed aissas ston restar a chasa.

In manual per umans plain mirveglias
Arthur Baur, vegl ami dal rumantsch, ha scrit ina sort guid1) per tgi che na sa nagut dal linguatg e vul s’infurmar. Lez manual, entitulà «Viva la Grischa», na sa drizza be, sco ovras anteriuras da l’autur 2), als confederads alemans per als stimular da prender serius la pli flaivla da las linguas naziunalas svizras. «Viva la Grischa» è destinà per mintga uman che sa tudestg e s’interessa per il rumantsch, saja el da Sursaissa, Minca, Vienna, Maran, Strassburg u Luxemburg. L’autur resguarda plainamain las premissas d’in public internaziunal che n’enconuscha betg uschè bain la Svizra. El confrunta dispitas ortograficas tranter Rumantschs cun quella che «la refurmetta da las normas tudestgas da scrittira ha chaschunà 1997 en Germania» (p. 72). Sco exempels da linguatgs planisads, sumegliants al rumantsch grischun, fa’l allusiun al «norvegiais nov» (p. 35), stgaffì sco idiom da tetg per ils dialects rurals en Norvegia dal vest, sco era al macedon, uffizial en in pajais balcanic. Baur numna dus «linguatgs pitschens» da Germania, «il fris ed il sorb» (p. 21); il davos dovr’ins cunzunt en la Saxonia da l’ost. L’autur punctuescha tuttina la quadrilinguitad sco motiv da luschezza per la Svizra, faschond endament la decleraziun dal Cussegl federal 1938: «I correspunda a l’atgnadad da noss ideal confederal da chattar sia celebritad en l’uniun e la convivenza da tut quellas tschantschas ch’èn creschidas cun la terra svizra e fan part da sia ierta» (p. 92).

In maletg survesaivel
Pliras atgnadads distinguan «Viva la Grischa» d’ovras anteriuras davart il rumantsch. L’autur dat ina glista da quindesch pleds latins cun lur resultats en quatter tschantschas neolatinas (p. 13). El reproducescha furmas verbalas da l’indicativ preschent e perfect (p. 30) e l’artitgel da linguas en la constituziun federala tenor la midada da 1996 (p. 47), pli u main surprendì en il text da 1999. El enumerescha ils nums professiunals rumantschs en il cudesch da telefon da Trun (pp. 57–58). El dat deschset exempels da neologissems (p. 77) ed ils nums rumantschs e tudestgs da 47 vitgs (pp. 101–102), blers dals quals na pon deplorablamain betg pli valair sco rumantschs. El declera blers toponims (pp. 93–97) e bleras schlattas (pp. 103–107). El ha insumma scrit ina bilantscha fitg survesaivla da nossa vita spiertala.

Rumantschs prominents dal passà
La part la pli originala dal guid sa chatta vers la fin (pp. 108–130). Baur ha elavurà in curt lexicon biografic che resguarda 32 Rumantschs prominents dal passà, da Badrutt (Giovannes, 1818–1889) enfin a Vieli (Ramun, 1895–1953); il pli vegl è Benedetg Fontana (1450–1499, pp. 116–117), il pli giuven Andri Peer (1921–1985, pp. 123–124). Tgi sa sch’ina segunda ediziun resguarda insacura pader Flurin Maissen (1906–1999)? L’autur punctuescha: «Sch’intgin vuless elavurar in lexicon cumplessiv da Rumantschs remartgabels, avess el da quintar cun lavur» (pp. 108–109). Il manual concluda cun ina glista dals «diesch cudeschs ils pli relevants» davart il rumantsch (pp. 131–132) ed intginas adressas, sco quellas da «La Quotidiana», la LR e curs da vacanzas (pp. 133–134). Per ina segunda ediziun giavischass ins ina glista, era parziala, d’instituts universitars che s’occupan spezialmain dal rumantsch. Da nossa gasetta spetga Baur «novitads naziunalas ed estras» (p. 82), da tuts Rumantschs conscients «ch’i legian mintga di lur Quotidiana» (p. 68). «Viva la Grischa » è pia l’ovra d’in conuschider che ha gugent la cultura rumantscha e po la gudagnar amis novs en Europa centrala. 

1) Arthur Baur, Viva la Grischa. Frauenfeld (Huber) 1997.
2) La davosa, anc venala è: Arthur Baur, Allegra genügt nicht! Rätoromanisch als Herausforderung für die Schweiz. Cuira (Bündner Monatsblatt/Desertina) 1996.