Bler laud internaziunal per la dieta davart linguas minoritaras

Cun Anna-Alice Dazzi Gross ha discurrì Peider Andri Parli

Il colloqui davart las linguas minoritaras en context a Cuira è a fin. Anna-Alice Dazzi Gross, co-organisatura ha dà pled e fatg pertutgant finamiras, acceptanza, resuns e resultats da la dieta internaziunala davart linguatgs minoritars. 

Tge facit tirais Vus da questa dieta? È quai che Vus avais empermess da quest colloqui vegnì accumplì? 
Anna-Alice Dazzi Gross: Nus dal comité d’organisaziun essan fitg cuntents cun l’interess e la participaziun a quest colloqui qua a Cuira. La finamira è plitgunsch stada da barattar ideas e da stgaffir in podium per scienziads da tut il mund per infurmar davart lur project e resultats, da derasar resultats e da discutar quels e main d’avair resultats clers a la fin da la dieta. Qua a Cuira è – cun auters pleds – vegnì infurmà davart il status quo da la scienza e da la perscrutaziun en connex cun linguas minoritaras. Retschertgas scientificas n’èn betg vegnidas fatgas. In’autra part fitg impurtanta è stada quella d’infurmar il mund scientific davart projects concrets en Grischun a favur dal rumantsch. 

È quai stà il motiv per organisar quest colloqui a Cuira? 
Per il solit han quels colloquis lieu en ina cità universitara en Svizra u insanua a l’ester. Il giavisch da la Vals/Asla (Associaziun svizra da linguistica applitgada) è però stà quel d’organisar quella dieta ina giada en ina cità na universitara. E Cuira è natiralmain in lieu fitg favuraivel cun ses conturns nua che las teorias ed ideas teoreticas vegnan concretisadas e realisadas en divers projects da scola. Da l’autra vart èsi era stà il giavisch da la Lia rumantscha da pudair mussar al mund scientific tge ch’ella fa tut per il mantegniment e sustegn dal rumantsch. Pensain mo vi dal rumantsch grischun. Qua – quai dastg’ins dir avertamain – ha la Svizra ed oravant tut il Grischun fatg lavur da pionier. E per tschertas dumondas – da preschent discutadas era en auters stadis da quest mund p. ex. d’emprender ina segunda lingua, ina lingua estra en la scola populara – dumondas ch’èn per il Grischun rumantsch veglias e bain enconuschentas – po il Grischun bain vegnir prendì sco model. 

Ha la tematica rumantscha chattà l’interess internaziunal giavischà? 
Gea, quai po ins propi dir. D’ina vart demussa quai la gronda participaziun da referentas e referents e scienziadas e scienziads da renum che s’occupan cun differents puncts dal rumantsch, na be en Grischun, mabain era en las Dolomitas, da l’autra vart era ils giavischs inoltrads da scienziads da tut il mund per pudair preschentar lur resultats en il rom da questa dieta. Cun 130 participants qua a Cuira ha quest colloqui surpassà quel da la giada passada a Lausanne per bel e bain in terz. Plinavant è era John de Jong dal cussegl d’Europa stà noss giast qua a Cuira. Il cussegl d’Europa, dal qual era la Svizra fa part, s’engascha fitg per il mantegniment da minoritads. Oravant tut è l’interess qua per noss models da scola. Plaun a plaun realiseschan era auters stadis che il monolinguissem na porta adina mo avantatgs. In uman modern sa ozendi sin il pli pauc dus linguas, si’emprima lingua ed in’autra, oravant tut natiralmain l’englais sco lingua la pli impurtanta dal mund. Ed ils models moderns prevesan da cumenzar cun l’instrucziun en ina lingua estra uschè baud sco pussaivel analog al tudestg en nossas scolas rumantschas. 

Quai correspunda era a l’uschenumnà concept general per l’instrucziun da linguas, che è vegnì elavurà sin giavisch da la Conferenza svizra dals directurs chantunals da l’educaziun publica  CDEP e che sa chatta dapi l’avust 1998 en la fasa da consultaziun. 
Precis. Quel concept prevesa che mintga scolara e mintga scolar che frequenta ina scola en Svizra emprenda sper la lingua ch’el dovra mintga di ina u dus autras linguas naziunalas e l’englais. La finamira da quest concept è ina populaziun stabilisada en sasez, ma funcziunalmain plurilinga ed averta envers ina societad multiculturala. Quest concept creescha però era tschertas temas. La Svizra franzosa tema che las autras regiuns da la Svizra emprendian tudestg e talian ed alura l’englais e che la valur dal franzos giaja a perder. La medema tema ha era la Svizra taliana analog per il talian. 

Quellas temas èn schizunt giustifitgadas. Cun il nov reglament per la maturitad s’ha il Grischun decidì da metter dapli pais sin il talian a donn e cust dal franzos. E quel stà pli tard en concurrenza directa cun l’englais. 
Da l’autra vart sa ins ozendi che linguas estras vegnan emprendidas meglier sche la cumpetenza en la lingua materna, ozendi duvrain nus il term da l’emprima lingua discurrida (Erstsprechsprache), è uschè buna sco pussaivel. Per consequenza vegnan scolarAs da linguas estras scolad(a)s en la lingua da scola ed ultra da quai en lur emprima lingua, p. ex. in Croat pia en croat. Quai vul dir che quest concept rinforza d’ina vart la cumpetenza da l’emprima lingua per stgaffir ina basa buna u favuraivla per emprender autras linguas. 

Ina tal’organisaziun custa. Haja dà agid finanzial? 
Gea, da diversas varts. Il chantun ha sustegnì quest project da l’entschatta ed ha mess a disposiziun gratuitamain las localitads dal cussegl grond. Sustegn vain nus era retschavì da la Lia rumantscha che m’ha laschà lavurar per l’organisaziun da la dieta, da la Migros che ha surpiglià tut ils custs per squitschar programs e communicaziuns, da la Pro Helvetia che ha pajà ils custs dals e da las referentAs e da la Societad per la perscrutaziun grischuna che ha dà a nus ina garanzia da deficit. Tut en tut è quest colloqui reussì bain. Era ils commentaris informals dals participants demussan quai. Spezialmain è vegnì ludà il fatg ch’ins ha fatg diever da trais fin quatter linguas per ils referats e na mo da l’englais sco usità.