Cuntanscher ed organisar la Rumantschia en la Bassa n’è betg lev
Discurrì surlonder cun Gian Guolf Bardola, Villa Luganese (TI)

(anr) Tegnair ensemen Rumantschas e Rumantschs en la Bassa, promover en el(la)s l’amur e la luschezza per lur linguatg matern, cuntanscher che quests che derivan da diversas valladas e differents idioms chapeschian e tschantschian rumantsch in cun l’auter, als persvader insumma da far part activamain d’ina uniun per tgirar ils contacts tranter els e lur origin: quai è stà la devisa e l’intenziun da Gian Guolf Bardola. El è s’engaschà intensivamain persuenter, oravant tut sco emprim president da l’Uniun da Rumantschas e Rumantschs en la Bassa (URB) da 1991 a 1997. 

Engiadina – Turitg – Tessin 
Gian Guolf Bardola, burgais da Sent, è naschì 1939 a San Murezzan. Siond che ses bab era policist, ha el passentà sia giuventetgna en plirs lieus: A Silvaplauna è el ì a scola primara, a Puntraschigna en la secundara, a Samedan ed a Zuoz ha el absolvì il gimnasi ch’el ha terminà cun la matura C. A la Scola politecnica federala (SPF/ETH) a Turitg s’immatriculescha el en la partiziun d’electro e concluda ses studis cun il diplom en telecommunicaziun. Suenter dus onns sco assistent en questa scola cumenza la vita professiunala. Questa al maina l’emprim a Berna e lura enavos a Turitg tar diversas interpresas da telecommunicaziun. El s’avanza a directur da vendita. Blers onns abitescha el a Thalwil. Sia consorta, Anita, deriva da Scuol. La figlia Seraina è maridada; il figl Riet è mort avant otg onns. A chasa è adina vegnì discurrì be rumantsch. Dapi 1995 è Gian Guolf Bardola sa domicilià a Villa Luganese sur Ligiaun ed è engaschà tar ina firma d’electronica a Ponte Capriasca sco schef da vendita e marketing. El sa senta fitg bain en il Tes-sin e mantegna da là anor stretgs contacts cun sia patria ladina. 

L’indifferenza creschenta dat da pensar 
Noss discurs ha entschavì plitost en mal. L’interess da Rumantschas e Rumantschs en la Bassa per s’organisar ed oravant tut da s’engaschar per nossa chaussa saja – cun insaquantas ludaivlas excepziuns – plitost pitschen. L’indifferenza creschia ad in crescher. La preferenza hajan lavur, professiun ed l’individualissem prendia surmaun. Il dumber da Rumantschs emigrads sa reduceschia – era sco consequenza da famiglias pli pitschnas. L’emprima generaziun dals emigrads en la Bassa – las annadas grondas– saja ussa pensiunada u sin via vers la terza fasa da la vita. Lur figlialanza haja forsa anc tscherts contacts cun l’origin rumantsch. Ma tar la segunda generaziun dals creschids si en la Bassa n’existian tant sco nagins lioms pli cun la parentella en il Grischun. Latiers vegnia ch’il process d’integraziun s’accelereschia en Svizra tudestga e che questa sa fetschia insumma senza difficultads tant en la Svizra franzosa sco en il Tessin. 
Anc dettia igl en la Bassa pli che 50 uniuns grischunas. Strusch la mesadad da questas sa cumponan da Rumantschas e Rumantschs. Latiers vegnian anc insaquants chors. Questas instituziuns èn dentant per part fitg veglias. A l’emprima generaziun emigrada pur-schevan (e remplazzavan) ellas in tant da tut ils Rumantschs en la Bassa – radund 15 000. In pass impurtant è dentant vegnì fatg. 1991 è l’uniun (tetgala) da las Rumantschas e dals Rumantschs en la Bassa (URB) – affiliada a la Lia rumantscha (LR) – vegnida fundada cun la finamira d’integrar Rumantschas e Rumantschs emigrads e d’als represchentar en l’uniun tetgala da la Rumantschia. Da preschent è la URB – suenter la demissiun da Gian Guolf Bardola – deplorablamain senza parsura. Ella è dentant represchentada en il cussegl ed en la radunanza da delegads da la LR. 

Integrar la terza part da la Rumantschia 
La finamira da tut questas stentas è da cuntanscher ed integrar questa terza part da la Rumantschia ordaifer il Grischun en la famiglia rumantscha. La pli impurtanta lavur fiss perquai da: Svegliar scadinA RumantschA ord sia letargia, motivar mintga singul da s’engaschar per il rumantsch, cultivar ses linguatg ed oravant tut tgirar la segunda generaziun dals emigrads per che questa na perdia gea betg ses linguatg-mamma. Tut quai stat fitg a cor a Gian Guolf Bardola ed è 
– tenor el – indispensabel per dar novs impuls al moviment rumantsch era en la Bassa. Igl è perquai da sperar che la URB survegnia tant pli spert in timun uschè premurà sco el è stà per pudair svegliar ed activar en la Bassa il grond potenzial da bainvulientscha ed attaschadadad a la chaussa rumantscha. 
La giuventetgna motorisada returnia a la fin da l’emna en il Grischun. Ella n’haja ni sentia betg l’interess da s’engaschar per uniuns. L’existenza da questas è perquai periclitada era en consequenza dal svilup general cun sia mobilitad enorma. 
Quai na dastga dentant betg esser la raschun da trair la fautsch en il chanvà. Las uniuns grischunas e rumantschas stoppian dentant s’adattar a la nova situaziun cun tschertgar da motivar autra-main ils commembers. Oravant tut saja da surmuntar questa tenuta che sa mussa be dal vulair giudair e consumar senza stuair s’engaschar. I dettia numnadamain in vacum tranter la schientscha individuala e generala en sia relaziun vers l’origin che saja d’emplenir. 

Novas structuras per marcar preschientscha rumantscha 
A ses temp avevan ins dentant concludì da fixar en ils statuts che la URB na survegnia nagin sustegn finanzial da la LR. Cunquai che la lavur crescha – e cun ella era las expensas – duvrass la URB finanzas ed in pitschen secretariat. Ina dumonda respectiva è vegnida suttamessa a la LR. Eventualmain sa laschass quai secretariat – ina spezia da collavuratur da la LR en la Bassa – era colliar là cun il post da correspundent dal Radio rumantsch. Ina tala proposta è vegnida fatga. Uschia pudess la lavur da basa vegnir fatga ed occurrenzas regularas realisadas. Ins patratga vid scolettas rumantschas, curs fundamentals per Rumantsch(a)s en la Bassa e champs da vacanzas en il Grischun per uffants rumantschs da la Bassa. 
Fitg buns servetschs presta era il «Fegl d’infurmaziun» che la LR edescha duas fin trais giadas ad onn sco bainvegnì liom tranter quels da là giu e quels da là si. Quest serva primarmain per render enconuschent tge che curra e passa en la Bassa e levgescha la coordinaziun. Sco ulteriur postulat considereschan Rumantschas e Rumantschs en la Bassa ina pagina (u ina part da questa) dad els e per els en La Quotidiana, marcond uschia preschientscha rumantscha di per di – quai che pudess era succeder en collavuraziun cun la anr.