Semadeni: «Nus na dastgain betg star da la vart»
La Quotidiana ha intervistà Silva Semadeni, la candidata socialdemocrata per il cussegl dals chantuns

Da Martin Cabalzar

Cun Silva Semadeni emprova la partida socialdemocrata dal Grischun da rumper la represchentanza tradiziunala da las partidas burgaisas en il cussegl dals chantuns. Silva Semadeni è naschida l’onn 1952 a Basilea e creschida si a Poschiavo. Ella ha frequentà il seminari scolastic e ha studegià alura istorgia, sociologia e talian a l’universitad da Turitg e concludì ses studi cun il licenziat. Actualmain è Silva Semadeni magistra per istorgia e talian al seminari scolastic a Cuira. Suenter esser stada engaschada da 94 enfin 96 el parlament communal da Cuira è ella vegnida elegida l’onn 1995 en il cussegl naziunal. Ella appartegn a la Fundaziun da la Greina, a la Fundaziun svizra d’energia ed è commembra da suprastanza da la Pro natura svizra. 

Pertge duess il suveran grischun eleger gist Vus en il cussegl dals chantuns? 
Silva Semadeni: Jau m’engasch per la giustia sociala, per in svilup da l’economia ecologicamain cumpatibel e per l’avertura da la Svizra envers l’Europa. Ultra da quai ma stattan a cor la scolaziun, la cultura ed il respect visavi nossas minoritads. Questas posiziuns e las dunnas èn bler memia pauc represchentadas en il cussegl dals chantuns. Cun mia elecziun vegnan quests postulats politics resguardads meglier. 

Ensemen cun tge candidat vulessas Vus represchentar ils interess dal Grischun en il cussegl dals chantuns durant ils proxims onns? 
I n’è betg sco en la lètg: Qua decida il pievel tgi che represchenta il Grischun a Berna. 

Per quals postulats da las regiuns da muntogna vegnissas Vus a s’engaschar specificamain en il cussegl dals chantuns sche Vus vegnids elegida? 
La dumonda da l’energia è impurtanta ils proxims onns. Il martgà d’electricitad vegn a s’avrir e quai è ina gronda sfida per la forza idraulica e per la regiun da muntogna. In ulteriur punct è da garantir la purschida dal traffic public e da la posta en regiuns periferas e muntagnardas. 

Els onns vargads constatescha ins ina desolidarisaziun progressiva tranter champagna e citads, muntogna e la Bassa. Tge vul ella far per sensibilisar ils represchentants dals chantuns da la Bassa per ils basegns da las regiuns da muntogna? 
La desolidarisaziun è evidenta, dentant betg uschia sco quai ch’i vegn preschentà en la dumonda. Dapi ils onns novanta avain nus puspè ina dischoccupaziun era en il Grischun. Il medem temp s’augmentan ils gudogns a la bursa e las pajas dals managers. Il stadi che sto surpigliar ils custs socials da quest svilup, vegn sfurzà da la partidas burgaisas da spargnar. La politica da spargn ha lura era effects sin las regiuns da muntogna ch’èn dependentas da las subvenziuns federalas. La cassa federala dovra pia novas entradas, sco p. ex. la taglia sin il gudogn da chapital. Era ils represchentants burgais da las regiuns da muntogna stuessan vesair en quai. 

È la taxa sin il traffic da camiuns pesants dependenta da la prestaziun (TTCP) il punct principal da la politica da traffic da la Svizra ed ina necessitad indispensabla per l'avischinaziun a l'Europa u è quai ina mesira ingista per regiuns da muntogna na colliadas cun la via-fier? 
Cun la TTCP vegn l’iniziativa da las Alps messa en la pratica. Finalmain vegn proponida ina mesira efficazia da l’economia da martgà per transferir il transport da rauba sin la viafier, finalmain vegnan nossas vias e l’ambient distgargiadas dal traffic da camiuns pesants. Il medem temp vegnan segirads e schizunt creads da nov plazs da lavur tar la viafier. Quai è da gronda impurtanza gist per la Viafier retica. Plinavant pussibilitescha la TTCP da finir las tractativas bilateralas cun l’UE. Eventuals dischavantatgs per las regiuns da muntogna vegnan cumpensads generusamain. 

Tge recepts avais Vus per vegnir a frida cun la dischoccupaziun? 
La politica da spargn da la confederaziun impedescha in svilup positiv. En temps da crisa duai il stadi investir. Ultra da quai sto la politica monetara (curs dal franc) prender dapli resguard sin ils basegns da l’economia publica. Cun auzar la capacitad da cumpra dal pievel vegnan era dads impuls economics impurtants. Igl è però fallà, sco quai ch’i succeda ussa, da laschar daventar pli e pli grond il foss tranter po-vers e ritgs.

Tge tenuta avais Vus en la dumonda davart l’integraziun da la Svizra en l’Europa? 
La Svizra na dastga betg star da la vart. Ils commembers da l’UE emprovan da schliar cuminaivlamain ils problems cuminaivels, era sch’i na reussescha betg adina. Quai gida a segirar la pasch en l’entira Europa. Bleras dumondas pon oz vegnir respundidas be sur ils cunfins ora. Il vair gudogn da suveranitad sa manifestescha en il fatg che nus cundecidain là nua che las decisiuns vegnan propi prendidas. 

Ils represchentants dals chantuns da muntogna vegnan savens apostrofads sco «mulschaders dal stadi» e «chatschadurs da subvenziuns». Disturban quests predicats Vus? 
Jau na sun anc mai vegnida numnada uschia. I dat dentant deputads che meritan quest predicat. L’experientscha a Berna ma mussa ch’ils mecanissems da gulivaziun entaifer la Svizra ston bain adina puspè vegnir defendids, ma els funcziunan ed èn renconuschids tant en il cussegl dals chantuns sco en il cussegl naziunal. Dal rest han era autras regiuns, sco p. ex. las citads cun funcziuns da center, gronds problems. Per quai stuain era nus avair chapientscha. 

En vista a la globalisaziun dal martgà d'energia e da la liberalisaziun da l'electricitad vegn la forza idraulica adina pli e pli fitg sut las rodas da la concurrenza. Tge pon la confederaziun ed il chantun interprender per rinforzar la posiziun da la forza idraulica sco furnitur d'energia impurtant en il chantun Grischun? 
Nus duvrain novas cundiziuns da basa per l’avertura dal martgà, sco p. ex. ina societad da rait naziunala. Plinavant èsi da muntada centrala per la forza idraulica e per autras energias regenerablas che lur cumpetitivitad saja garantida tras ina taxa sin energias betg regenerablas. I na dastga betg esser uschia ch’i vegn consumà dapli energia «malnetta» mo perquai ch’ella è bunmartgada. En il cussegl naziunal ha la coaliziun cotschen-verd-alpina gia chattà ina tala schliaziun, en il cussegl dals chantuns è la decisiun anc averta. 

La situaziun finanziala da la confederaziun sa chatta en in stadi desolat. In meglierament da la situaziun n’è betg pussaivel senza rigurusas mesiras da spargn. Nua vulais Vus spargnar concretamain? 
La confederaziun spargna dapertut dapi onns. Surtut tar las assicuranzas socialas, tar il traffic public e tar la scolaziun na pon ins spargnar dapli. Ussa stuain nus ponderar da recaltgar entra-das supplementaras. 

Nua e co po la confederaziun recaltgar novas entradas? 
Cun ina taglia sin il gudogn da chapital, ina taglia naziunala sin l’ierta (levgiament per ils descendents directs ed excepziuns per la cuntinuaziun dad interpresas), cun cumbatter consequentamain la defraudaziun da taglia, eliminar las pussaivladads legalas da mitschar da la taglia, in’armonisaziun materiala da la taglia, ina meglra administraziun da l’aur da la banca naziunala. 

Per segirar la finanziaziun da la AVS sto la vegliadetgna da pensiun da las dunnas vegnir auzada successivamain sin 65 onns. Sustegnais Vus questa mesira? 
Na. L’auzament da la vegliadetgna da pensiun chaschuna custs supplementars tar l’assicuranza d’invaliditad, l’assicuranza da dischoccupads ed il provediment communal. En vista a la dischoccupaziun ed a las difficultads che persunas pli veglias han al plaz da lavur, n’è l’auzament da la vegliadetgna da pensiun segir betg en l’interess da las pajas mesaunas e bassas che han gea basegn da l’AVS. 

Tge tenuta avais Vus invers la segiranza da maternitad ch’è sin rucca? 
I n’è betg chapibel per mai che la Svizra sco sulet pajais europeic retardescha dapi 53 onns l’introducziun da l’assicuranza da maternitad. Nus essan uss uschè lunsch che persunas che educheschan sulettas e famiglias cun uffants èn finanzialmain en las stretgas. Il cussegl dals chantuns ha gia approvà cun decisiun da tagl dal president ina schliaziun da cumpromiss betg cuntentaivla e pauc empermettenta. Il cussegl naziunal vegn speranza a curreger quella. 

Tge schliaziun preferis Vus en vista a la discussiun davart la stgatschada? 
Jau sustegn l’interrupziun terminada da la gravidanza cun ina cussegliaziun facultativa. Per mai èsi impurtant che la decisiun resta la finala tar la dunna (e ses partenari). 

Ha il cussegl federal fallà pertutgant la problematica dals daners da Holocaust? 
Las bancas han vis memia tard il problem dals daners da Holocaust e ston ussa star bun per lur sbagls. La dumonda da l’aur rapinà da la banca naziunala n’è dentant betg anc schliada. Tar l’elavuraziun da noss’istorgia persequitescha il cussegl federal ina lingia clera: Vardad, giustia, solidaritad. Quai consideresch jau era sco la via gista en la dumonda da l’aur rapinà. 

Tge cussegls dais Vus als purs da muntogna en vista a la nova politica agrara? 
L’iniziativa da l’UPPM munta tant socialmain sco era ecologicamain in pass enavos e sto vegnir refusada. Ma la situaziun da l’agricultura resta tuttina difficila. Era senza questa iniziativa è il squitsch dals pajais vischins sin ils pretschs grond. Ils purs na dastgan emblidar ils interess da las consumentas e dals consuments. Ina realisaziun consequenta dals princips fixads en l’artitgel constituziunal dal 1996 è probablamain la meglra via: Dapli ecologia, dapli martgà. A questa gronda sfida sto l’agricultura far frunt. Ils purs biologics mussan qua la via.