Blocher: “Sco giuven n’aveva jau nagin interess per la politica”

Dad Anita Simeon, Gionni Fry

Ma tge dian cifras d’in carstgaun? Tgi è Christoph Blocher propi? Co pensa el? Co viva el? Tge è impurtant per el? PUNTS ha dumandà el.

Turitg, staziun Selnau. Davos nus la bursa, davant nus in sgrattatschiel che sa stenda lunsch en il blau da l’azur. En il plaun terren ans spetga in fraid bainvegni. Mo duas portas da l’ascensur ans dumondan tge che nus hajan pers qua. Ina pitschna plachetta da vart dretga ans di che nus duain empruvar en la novavla auzada. Ma fauss – sch’ins vul ir tar il retg ston ins ascender pli lunsch. Ina secretaria simpatica ans beneventa ed ans envida d’entrar en ina gronda stanza da meetings. Las sutgas stgir blauas, il tarpun cler, la vista maiestusa sur l’entira citad da Turitg. Vi da las paraids pendan maletgs originals dad Anker, ina chargiada d’alp entagliada en lain. L’atmosfera stitga, gnervusa. La porta s’avra ed in um da pitschna statura ma cun pass enorm arriva. Quai è il: Christoph Blocher. Signur Blocher na ston ins preschentar a nagin, ma qua inqual data: naschì 1940, scola primara e secundara, emprendissadi puril, studi puril (interrut), studi da giurisprudenza, 1967 maridà, 1969 entrà en il servetsch giuridic da la EMS-Chemie AG, 1972 entrà en la PPS, davent dal 1979 cusseglier naziunal, a partir dal 1983 acziunari principal da la EMS-Chemie, bab da quatter uffants.

PUNTS: Signur Blocher, blers numnan Vus il clown da la naziun, auters il salvader da la naziun – co descrivessas Vus Vossa persuna?
Christoph Blocher: Quai èn tut maletgs defurmads. Jau sun in simpel Svizzer che s’engascha per nossa patria en mia funcziun sco cusseglier naziunal. E da professiun sun jau in um da l’industria. Ins na sto betg far or d’ina mustga in elefant. Che tscherta glieud vesa quai uschia, è cler. Tgi che fa sia lavur en urden, e tar quels tutg jau, ha nagins observaders neutrals, mo simpatisants u adversaris.

Avais Vus in idol?
Na.

Tge muntada ha Anker per Vus?
Da las paucas passiuns a las qualas jau poss ma deditgar – betg che jau avess paucas, il cuntrari – è ina da collecziunar maletgs dad Albert Anker. Anker è in artist che ha reussì da descriver l’entir mund en chaussas pitschnas da mintgadi. Dad Albert Anker rimnel jau surtut purtrets. El ha savens malegià uffants e glieud pli veglia e quai fitg damanaivel a la realitad. Ses uffants na rian per exempel strusch. Sch’ins fotografescha oz in uffant alura sto el adina rir uschè tgutg: “Ri ina giada, ri”. Atgnamain è quai tut in affrunt. Anker ha era malegià il mund en situaziuns orriblas. El è mort cun il citat en maun: “Guarda, il mund n’è betg condemnà”. Quai era ses motto e quel ma plascha. Perquai collecziunesch jau quests maletgs magnifics dad Anker.

Na, quai n’è propi betg uschè mal.
Quai schais Vus ussa, ma alura na saveva jau betg anc quai.

Tge muntada ha questa chargia dad alp?
Quai è in regal d’in burgais, che ma l’ha regalà sco engraziament suenter la votaziun davart il spazi economic europeic. Quai èn figuras magnificas. Jau benevent quai blers Giapunais, Chinais ed Americans, e quels contemplan il pli emprim quellas figuras – els han in grond senn per quai. Savais, jau sun da chasa atgnamain pur ed jau hai ina profunda relaziun tar il puresser. Jau hai adina deplorà che jau n’hai betg pudì vegnir pur. Ussa hai jau emprais insatge auter e sun era daventà insatge. Quai n’è betg uschè mal.

I n’è nagin misteri: Vus n’essas betg dapertut bainvesì, co vegnis Vus a frida cun quai?
Sche Vus As engaschais per ina chaussa, gidais a realisar insatge u retegnais in svilup fallà, alura na pudais Vus betg far quai senza che tscherta glieud n’è betg d’accord cun quai. Tgi che n’è betg d’accord cun mai, tar quel na sun jau betg bainvesì. Quai n’è er betg necessari. Sche in fa sia lavur politica conscienziusamain èsi perfin suspectus, sch’el è bainvesì. In che è bainvesì dapertut n’ha betg fatg bler endretg. Jau raschun ussa da persunas directivas. Ins sto esser respectà, quai è impurtant.

Co è quai en Vossa famiglia? Èn la tuts da la medema opiniun sco Vus?
Na, na. Nus essan ina famiglia vitala cun vehementas discussiuns, ma la posiziun fundamentala è atgnamain dapertut la medema.

Co vegnan Voss uffants a chantun cun Voss engaschament politic?
Enfin ussa vai bain. Els èn natiralmain creschids si cun quai ed uffants èn en quel reguard pli tolerants che creschids. I dat natiralmain era uffants da geniturs che refusan mia persuna, ma ils uffants sa chapeschan tuttina bain.

Bleras giadas èsi uschia, ch’ils giuvens han uschia ni uschia betg grond interess per la politica.
Gea, ma mes uffants èn natiralmain interessads per la politica. Vus stuais As imaginar: Qua è la discussiun a maisa, nua ch’i vegn er discurrì da politica. Jau na spart betg mai vita privata da mes affars politics, quai vegn tut maschadà. Quai fiss gea il pli tup ch’ins pudess far; alura na savessan ils uffants gea betg pli tge che lur bab fa. Ed uschia èn els natiralmain er cumpigliads, audan bler, argumenteschan era, rebelleschan, sustegnan insatge e s’opponan encunter insatge auter, quai tutga vitiers.

Blers giuvenils numnan Vus era in rassist – tge è Vossa resposta sin quest affrunt?
Jau na sai betg danunder che quai vegn. Che mes adversaris vegnan cun quai è bain cler. In rassist è per mai insatgi che sbitta insatgi pervia da sia rassa. Mes adversaris portan quai natiralmain per disfamar mai e quai ha da far cun il fatg che jau na sun betg per ina immigraziun liberalisada dal tuttafatg – betg pervia da mai – sco impressari profitass jau mo da quai – e betg perquai ch’jau sun encunter ils immigrants. Jau ves simplamain tge problems che quai pudess chaschunar. Jau sun gea in realist. La pluralitad da la glieud na s’exprima betg, er sch’i pensan medem, perquai ch’els vesan ch’i pudess dar problems. Perquai dovri in independent che s’exprima ina giada e quel sto prender en vista ch’ins disfamescha el. Perquai s’occupeschan blers politichers gnanc dals problems. Quai è puspè sa mussà tar la discussiun pertutgant las pretensiuns da las instituziuns gidieuas. Tuts, cun ils quals jau hai discurrì, han ditg ch’i va sulettamain per raps. Ma nagin l’ha ditg uffizialmain. E cura ch’jau hai fatg mes referat il 1. da mars 1997, dal qual nus avain ussa gia distribuì 20’000 exemplars, hai jau patratgà: “Ussa ston ins ina giada dir co che quai è.” Ed igl è stà sco ina gronda deliberaziun. In um, dal reminent in gidieu, m’ha avertì: “Savais Vus en tge champ da minas che vus zappais, sche Vus schais quai?” Qua hai jau respundì: “Janu, mintgatant ston ins ir tras in champ da minas en la vita e la fin finala hai jau emprendì en il servetsch militar co ch’ins fa quai. Ma insatgi sto ussa dir ina giada la vardad!” – El chattia bun che jau dia quai, ma jau stoppia savair che jau vegnia attatgà da tut las varts. Ed ussa vegn jau attatgà.

Surtut da las medias.
Cler da las medias. Da l’opiniun publitgada vegn jau attatgà pli fitg che da l’opiniun publica. La gronda part da la glieud na pensa betg uschia.
Pudais Vus mussar si che la pluralitad da la glieud è da la medema opiniun sco Vus?
Gea – savais, jau na sai natiralmain betg purtar in mussament. Jau na dumond era betg suenter. Sche jau di insatge alura na ponderesch jau betg l’emprim sche la glieud saja d’accord cun quai. Ma dals ecos vesain nus quai in zichel. Per l’ina gia da las bleras brevs ch’jau survegn. Ils davos mais hai jau segiramain survegnì tschuncanta enfin tschient brevs al di. Ed alura hai jau era m’installà en l’internet, quai è ussa gea modern. Circa 5000 persunas han avert questa pagina. Da quels han var 800 laschà enavos ina resposta. Betg mo decleraziuns da consentiment – era d’opposiziun.

N’èsi però betg uschia che l’eco arriva surtut da glieud pli veglia?
En questa dumonda segir. Vus na disturbi tant tge ch’è capità en la segunda guerra mundiala sco ina persuna da 60 fin 70 onns, perquai che ella era preschenta. Ma en autras dumondas datti era reacziuns da glieud giuvna. En l’internet èsi gea surtut persunas giuvnas che vegnan sin quella pagina. Perquai è l’internet er interessant per mai, el ma dat access ad in public dal tuttafatg nov. Quels che sesan a chasa davant la chista na vegnan betg ad esser quels che vegnan a las occurrenzas politicas. Ma jau sun adina puspè surprendì quants ecos positivs che nus retschavain er da quella vart.

Essas Vus da l’avis che la giuventetgna da la Svizra haja memia pauc curaschi da star tar sia patria? Ch’els sa turpegian d’esser da l’Appenzell u d’insanua auter?
En emprima lingia èsi da dir che la giuventetgna è gia adina stada nunpolitica. Er jau na aveva en mia giuventetgna nagin interess per la politica, era sch’i tractava dals turbulents onns sessanta. Ma sco giuven han ins tut auters problems en il chau: L’amia, l’emprendissadi, il mastergn, la lètg. Da lez temp na avess jau mai pudì seser en ina partida da giuvens – seser en sedutas che tractan la revisiun da l’AVS u il dretg da planisaziun. Sch’ins ha alura famiglia, daventa quai adina pli impurtant: Segirtad, la vita, la politica. Ma jau na sustegn betg, sch’ins di generalmain ch’ils giuvens sajan apolitics. Ma i vegn ditg ed igl è forsa er uschia che la glieud pli veglia è pli colliada cun la patria, ed ils giuvens han gia adina rebellà encunter ils vegls. Quai sto esser uschia, tut auter na fiss betg raschunaivel. Ils giuvens sa distatgan dals geniturs e fan opposiziun. Uschia van els natiralmain tut in’autra via: internaziunala, toleranta, averta. Quai è er endretg. La glieud veglia perencunter vesa er ils privels e reagescha per part memia temelitg. Per turnar al problem discussiunà avant: Sche tut ils Albanais pudessan ussa immigrar en Svizra – e quels han gea er anc armas – alura dessi problems. Ussa pon ins dir: Laschai entrar tuts. Ma quai po mo ina persuna dir che n’è betg responsabla per las consequenzas. Jau lavur en l’industria ed jau sai: sche blers immigreschan, prendan els davent ils posts da lavurs ad intgins, quai è gea cler. Ed insatgi patescha. Professers da las universitads na ston natiralmain betg avair tema per lur plazza.

Lavur qualifitgada na vegn pia betg prendida davent ed ils immigrants procureschan mo la lavur che nus Svizzers na vulain betg far.
Mes lavurers n’èn betg nunqualifitgads ma a quels piglian els davent la lavur. Qua sto in che fa politica guardar che quai funcziuneschia insaco. Ma ils giuvens na ston betg far quittads, els pon dir: “Quai less jau e quai chat jau bun.” Quai tutga tar ils privilegis da la giuventetgna e quella vegn era pli veglia.

Na prendais Vus alura betg serius la giuventetgna?
Natiralmain prend jau serius ella, ma jau prend ella serius en lur moda – tuttina sco quai ch’jau prend era serius la glieud pli veglia. La glieud pli veglia è savens fitg sensibla ed ha tema da betg vegnir a frida. Quai è er da chapir.

Vus n’avais pia naginas notgs senza sien?
Bain, ma betg per quai – sche jau hai però da batter per decisiuns. Ma ina gia ch’jau hai prendì mia decisiun stun jau tar quella. Jau la main tras u emprov almain da manar tras ella.

Quai vul dir: Sche Vus avais ina giada decidì insatge alura na vegn quai betg pli midà?
Qua dovri fitg bler. Per regla èsi uschia: sche jau hai ina giada decidì insatge èsi uschè bain ponderà, ch’jau na stos praticamain betg abandunar mia decisiun. I dat paucas chaussas ch’jau hai stuì prender enavos.

Ins emprova adina puspè da dar a Vus ina apparientscha brina. Tge schais Vus da quai?
Perquai ch’jau sai co igl è, na ma sent jau betg pertutgà. Jau sai era, pertge ch’els fan quai, uschia na poi far nagut a mai. Sche insatgi bitta merda sin tai n’hai nagin senn da la fruschar davent, pertge el vegn adina puspè a bittar nova merda sin tai. Nagin ch’enconuscha mai e mia politica schess: “Quai è in brin”. Quai è mo la glieud che na m’enconuscha betg e che vul ma metter a chantun. Ma savais: a chantun na san ins mo metter insatgi che n’è betg anc en là. Jau ma di: adina ir a dretg ora. Quels disfamaders ma paran sco chauns che pischan a mintga passant vi da las chommas.

Il num Christoph Blocher vegn dapertut cumbinà cun ils pleds: tradiziun, conservativissem, usits e genuin. Na cartais Vus betg er che questas valitas dian adina pli pauc a la giuventetgna svizra (pia als politichers da damaun)?
Jau na ditg gea era betg ch’ins stoppia quai e duess tralaschar tschai. Quai è vair – jau sun in politicher liberal-conservativ. I dat valurs che cuzzan ed han anc adina blera valita – per exempel la lavur u la democrazia directa. Ma quels politichers progressivs bittan sutsura tut quai che ha cuzzà in zichel. Sche jau guard quantas teorias ch’èn vegnidas producidas ils davos decennis – ma nagina è sa cumprovada. Mia dunna ed jau avain educà auter noss uffants, perquai che nus eran da l’avis che quai sto ir en mal. Jau dirigel gea era in affar modern, ma nus ans tegnain fitg a las valurs conservativas.

Tenor il Blick da la dumengia dals 21 d’avrigl 1996 avais Vus dà il suandant cussegl ad in giuven um: “Faschai in emprendissadi, in studi na porta nagut.” Pertge avais Vus alura studegià e pertge studegian Voss uffants?
Jau n’hai betg ditg quai uschè expressivamain, ma en principi correspundi. En il chantun Grischun vegnin nus en curt a far ina champagna, cun la quala nus schain a la glieud ch’els vegnian vinavant cun in emprendissadi. Jau hai er fatg l’emprim in emprendissadi ed jau avess era gugent vesì, sche mess uffants avessan fatg in emprendissadi avant che studegiar, ma jau n’hai betg pudì persvader els. Oz è il tenor general: mo quels che studegian daventan insatge. Ed jau di: mo quels che studegian betg daventan insatge, surtut sch’els avessan l’intelligenza da studegiar. In bun lavurer n’è mai senza lavur.

Tge steva sin Voss cedel da vuschar ils 10 da mars 1996 (artitgel da linguas)?
Jau hai mess in GEA en l’urna. Ma jau n’hai betg chattà che questa votaziun saja uschè impurtanta. Jau sun da l’avis, ch’ins na po betg salvar las linguas cun in artitgel en la cuntinuaziun. En principi eri in artitgel da subvenziun per ils Rumantschs e perquai hai jau ditg gea.

Cun la Nova essas Vus stà l’emprim editur ch’ha stampà di per di insatge en rumantsch – tgenins eran Voss motivs per far quest pass?
Jau hai chattà per dretg, che la glieud che discurra nossa quarta lingua naziunala possia er leger di per di insatge en lur linguatg. Jau hai cumenzà pitschen ma l’intent final era ina Quotidiana.

Il “Tagblatt” era ina bartga che steva sin sfundrar. Pertge avais Vus prendì il char en maun?
Jau era da l’avis ch’in grond chantun sco il Grischun dovria duas gasettas dal di, e dias redacziuns separadas. Jau hai gia avant dus onns preschentà a la Gasser il concept sco ch’el exista oz, ma la Gasser n’era betg anc pronta. Ma la concepziun sco ch’ella exista oz era atgnamain mia idea.
Enconuschevas Vus PUNTS?
Jau hai udì, ch’i dettia uschia insatge, ma legì n’hai jau betg ella – natiralmain.

Cartais Vus che noss project haja in futur?
Quella dumonda è atgnamain sbagliada. El na sto gnanc avair in futur, el ha in preschent. Jau hai er patratgà tar il “Bündner Tagblatt”: Sch’il project na fiss betg gartegià, alura fiss la gasetta tuttina cumparida 10 onns – e quai n’è er betg nagut.

Il “Tagi” numna Vus noss bullader naziunal. Na pensais Vus betg er che Voss patratgar en maletgs nairs ed alvs, positiv e negativ impedeschia ina elavuraziun dals fatgs istorics?
Na. Savais: in puntg da vista è adina cler, autramain èsi nagin puntg da vista e quel deriva d’in pensar fitg differenzià.

Sche Vus vegnissas anc ina giada sin il mund, faschessas Vus anc ina giada il medem?
Quai na sai jau betg. Jau n’aveva mai in plan el chau. Sche Vus m’avessas ditg avant trenta onns tge che jau fetschia oz, alura vess jau ditg che vus battias – er sche vus vessas ditg quai avant ventg u diesch onns. Jau fatsch adina quai ch’è da basegn. Pli probabel faschess jau era quai che è da basegn, sche jau vegnis anc ina giada sin il mund. Forsa basegnassi alura insatge auter.

Tge siemi da la vita lessas vus realisar per tut pretsch? Vus As pudais natiralmain gia As prestar ina massa, ma datti insatge che Vus faschessas anc gugent?
Gea – jau poss mo ma prestar bler cun forzas finanzialas. Ma jau hai memia pauc temp da giudair. Sche jau pudess sulettamain ir a chaval, ir en muntogna, leger e rimnar art, alura fiss jau cuntent.

Tge èn Vossas fermezzas?
Jau na discur betg gugent sur da mai, ma jau crai ch’ins vesa mias fermezzas e deblezzas, perquai che tut è transparent. Jau hai gist oz ditg a mes advocat: Tar mai stos ti betg avair tema. Jau na poss far nagut pli senza ch’i daventa public. Jau na pudess probabel strusch pli scriver a mia dunna ina brev senza stuair quintar che la brev vegnia publitgada en ina gasetta.

Pudais Vus alura viver cun il fatg da betg As pudair distatgar da la publicitad?
Gea, quai hai jau emprendì. Ma Vus savais As imaginar: Sch’ins è talmain en la glisch da la publicitad, vegn ins illuminà da tut las varts ed i na vegn laschà nagin crap in sin l’auter.

I pertutga Vus pia tuttina in zichel?
Gea natiralmain. Ins sto adina esser attent ch’ins na vegnia betg maglià, jau sun gea nagin masochist. Ins na dastga betg sa laschar irritar.

Avais Vus gia tratg vid in joint?
Na. – Da mes temp n’era quai betg en moda.

Tge n’astgas betg mancar sin la renumada insla.
Mia dunna.

Per tge ovra culinarica giessas Vus en pè blut tras la naiv?
Per tartuffels brassads cun in bun toc Emmentaler.

Tge è romantica per Vus?
Ina magnifica notg da stailas, ina cuntrada illuminada da la glina. U sco jau hai vesì en l’Africa dal sid: Ina magnifica notg sclerida da la glina e tuttenina stattan giraffas avant tai. Quai è schon romantic.

Tge faschessas Vus, sch’il mund giess damaun sutsura?
Jau fundass anc oz in affar.

Tge tics avais Vus?
Sche Vus dumandais a tscherta glieud è tut quai ch’jau fatsch in tic.

Anc ina davosa dumonda: Sch’i na dess betg la Svizra, u Vus stuessas emigrar, nua giessas?
Jau crai en l’America u en il Canada.