“La giuventetgna rumantscha è il porta speranza dal linguatg rumantsch”
Intervista cun Ruth Dreifuss, cussegliera federala

Da Werner Carigiet

PUNTS: Suenter lunga e dispitaivla discussiun parlamentaria vegn il revedì artitgel 116 da la constituziun federala ils 10 da mars finalmain avant il pievel. Tge spetgais Vus persunalmain da quella votaziun? 
Ruth Dreifuss: Jau spetg ina vasta approvaziun. Ella duai esser ina conferma da la politica da linguatg che la Confederaziun pratitgescha gia dapi intgins onns. Ina politica che sa basa sin il respect da las minoritads linguisticas. Sin fundament d'in interessant ed avert model politic vivain nus dapi 150 onns ensemen e ans dain nus permanentamain fadia da megliurar ils dretgs dal pievel e las instituziuns. Concretamain faschain nus quai cun la revisiun da l'artitgel da linguatgs e confirmain uschia nossa veglia, da spendrar la quadrilinguitad e da promover il spiert da cuminanza.

P: Essas Vus cuntenta cun l'artitgel 116 revedì? L'artitgel da linguatgs che vegn preschentà al pievel, sa differenziescha vaira fitg dal text oriund da la moziun Bundi. Intgins èn schizunt da l'avis che l'artitgel da linguas revedì saja danvanz.
RD: Jau sun persvadida da quai artitgel da linguatgs. En cumparegliaziun cun l'artitgel constituziunal actual essan nus vegnids pulit enavant. Las duas pretensiuns da la moziun Bundi èn cumpigliadas cumplainamain en il nov artitgel da linguas. Il sboz dal cussegl federal era segir pli ambizius, perquai ch'el cuntegneva era impurtants aspects dal dretg da linguatgs. Igl è segir stà endretg, da desister da la fixaziun da la libertad linguistica e dal princip territorial, perquai che las dumondas pertutgant la politica dal linguatg ed il dretg da linguatg avessan separadas nus pli fitg che quai ch'ellas ans avessan unidas. Nus avain betg schlià tut las dumondas pertutgant la politica da linguatg, i ma para dentant impurtant che nus avain savì recepir en il nov artitgel da linguatg la cumpetenza da la confederaziun da promover la communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas. Quella conclusiun surpassa las pretensiuns da la moziun Bundi.

P: Tgenin bun cussegl dat dunna Dreifuss a quels che n'èn anc betg sa decidids d'approvar u refusar l'artitgel da linguatg?
RD: Quels vuless jau far attent a l'impurtanza da l'artitgel per la politica dal stadi e da la societad. Il model politic da la Svizra exprima la diversitad linguistica da nossa terra. La debatta en il parlament pertutgant l'artitgel da lingua ha mussà, quant rumpaivla che nossa terra è e quant precaut che nus stuain ir enturn in cun l'auter. Quai artitgel da linguatg dat a nus la pussaivladad da mussar la veglia da viver ensemen. Cun dir gea a la diversitad linguistica e culturala da quest pajais, confirmain nus era nossa prontadad, da surmuntar nossas temas da convivenza d’ina societad plurilingua.

P: Da gronda impurtanza è l'artitgel da linguatgs oravant tut per la part rumantscha da la Svizra. Tge astgan ils Rumantschs spetgar da quest artitgel?
RD: Nossa politica da promoziun da linguatgs envers la cuminanza linguistica rumantscha na fiss betg dal tut vardaivla, sch'ella sa restrenschess sulettamain ad in agid material. Cun il nov artitgel da linguatgs vegn il mantegniment da linguatgs ina obligaziun per la Confederaziun e per il chantun Grischun. Acceptar ina minoritad linguistica munta da dar a quella ils medems dretgs è da tractar ella egualmain. Las burgaisas rumantschas ed ils burgais rumantschs obtegnan ussa il dretg da s'adressar en lur linguatg a las instanzas federalas. E la confederaziun n'astga en il futur betg mo, ella sto duvrar il rumantsch en ses diever linguistic. Jau crai dentant era che la populaziun rumantscha astgia e stoppia spetgar dapli respect da las autras cuminanzas linguisticas, pertge il mantegniment dal rumantsch va tiers a nus tuts.

P: Vus essas sezza almain bilingua. Tge schessas Vus ad insatgi che considerescha il rumantsch sco ballast ed impediment per emprender tudestg ni autras linguas?
RD: Quants linguatgs sa in uman/carstgaun emprender? Jau crai fitg blers. Ins na sto betg savair a moda perfetga tut las linguas ch'ins emprenda. La plurilinguitad e plitost in enritgiment che ina grevezza.
Deplorablamain n'èsi betg uschia che las Svizras ed ils Svizzers fissan plurilings sco esters manegian savens. Tar la populaziun rumantscha dentant da scola en contact cun il tudestg. Uschia vegnan els - en general - sensibilisads per emprender linguatgs. Cun il latin sco fundament vegn, tenor mes parair, era facilità l'access ad auters linguatgs latins ch'èn en il medem temp er ils gronds linguatgs europeics. En questa optica positiva san ins vesair la bilinguitad ni plurilinguitad sco schanza. Cundiziun è dentant ch'i reusseschia, da mantegnair il rumantsch ed en il medem mument promover el effizientamain. En regiuns linguisticas maschadadas ston ils pledaders d'auters linguatgs percepir il rumantsch sco schanza.

P: La retschertga da la regenza grischuna davart il rumantsch grischun mussa detg claramain il giavisch dals Rumantschs per ina lingua da scrittira standardisada. Co interpretais Vus quai resultat?
RD: La retschertga dal chantun è la basa per ina nova orientaziun. Il resultat è uschenavant d'impurtanza ch'i è uss demussà ch'ina gronda maioritad dals dumandads giavischa ina lingua standardisada. Il resultat è er ina buna premissa per il chantun Grischun, sco era per la populaziun rumantscha en general per chattar la dretga decisiun.
I ma para dentant impurtant, da dir en quest connex che la dumonda davart l'applicaziun dal rumantsch grischun n'è betg cumbinada cun l'approvaziun da l'artitgel da lingua. La reglamentaziun definitiva dal diever da linguatgs tar la Confederaziun vegn anc reglada cun il chantun Grischun entras ina lescha da linguatgs uffizials

P: Tge cussegl da cussegliera federala Ruth Dreifuss astgain nus transmetter a la giuventetgna rumantscha?
RD: La giuventetgna rumantscha è il portasperanza dal linguatg rumantsch. Il destin dal rumantsch è collià stretgamain cun ta schientscha culturala e linguistica. Quella schientscha sto adina puspè vegnir renovada. Sch'i reussescha a la giuventetgna rumantscha da sviluppar vivas activitads surregiunalas e da lantschar iniziativas entusiasmantas, lura daventa ella in punct d'attracziun. Cun Vossa gasetta PUNTS avais Vus mussa, co quai va. Vossas activitads ston esser pli interessantas che autras, per era gudagnar l'attenziun da pledaders d'auters linguatgs. Per la communicaziun duvrais Vus latiers sa chapescha il rumantsch.

P: Igl avust 1997 ha lieu a Domat la proxima 'Scuntrada'. Essas era. Vus da la partida?
RD: Sch'igl è pussaivel, less jau gugent esser da la partida.