Inscunters sut in tetg antic

La Chasa Jaura a Valchava. Suenter trais tschientaners sco chasa da pur e chasa communala serva ella dapi il 1973 a la Val Müstair da museum e center da cultura. Structuras veglias han survegnì funcziuns novas senza perder lur tempra.

La Chasa Jaura, fabritgada vers la fin dal 17avel tschientaner, era concepida sco chasa purila per duas famiglias. Mintgina aveva per sai la part d'abitar cun stiva, cuschina e chombra e cuminaivlamain la part d'economia cun stalla, clavà, tschalers, chaminada e palantschin. Las parts d'abitar èn anc adina spartidas: quella vers damaun es il «cor» dal museum -la stiva da schember cun balcun tort, la chombra sur la pigna mirada, la cuschina naira cun chamin avert. La part vers saira dentant serva d'abitaziun a la manadra dal museum Inge Blaschke ed es natiralmain drizzada en tenor las aspectativas da la vita moderna. Questa partiziun da la chasa mussa er il concept fundamental dal museum jauer: unir l'antic e modern, conservar il vegl ma er crear chaussas ed ideas novas.
Davent dal suler arriva ins en ils locals dal plaun sur e sut che servan da museum: giun curt cun tschalers e stalla chattain nus tranter auter las pli differentas iseglias agriculas, la veglia fuschina da martels, da Valchava e parts da l'emprima ura da baselgia da Sta. Maria; sin palantschin ves'ins er la furmaziun da divers locals e sin «charpainta» na manca gnanc la trapla da l'urs.
En stretga relaziun dal museum stat la chaltgera a l'ur dal guaud vers la Val Vau, refatga dal 1977.

La biblioteca
Dapi onns vegn rimnada litteratura veglia e nova che ha da far cun la Val Müstair ed il rumantsch. Surtut grazia a las duas bibliotecas privatas, surdadas da Chastrian Filli e Tista Murk, po il bibliotecari rav. Hanspeter Schreich tgirar ed ordinar in bel stgazi da cudeschs, gasettas, revistas e fotografias. EI facilitescha l'access a questa part dal relasch dals temps passads cun publicaziuns specificas e referats.

La collecziun da Valär
Hans Valär (1907-1980), derivant da Tavau, tipograf e collavuratur da la galaria Bürdeke a Turitg, ha sur onns rimnà ovras d'art da stils tut differents surtut or dal 20avel tschientaner. Dal 1977 ha el, vegl ami da la Val Müstair, regalà a la Chasa Jaura sia collecziun che cumpiglia enturn da 170 purtrets e sculpturas. Talas ovras, tranter auter d'artistAs uschè conuschentAs sco Käthe Kollwitz e Marc Chagall, ston però vegnir mantegnidas e mussadas; regularmain èn ellas expostas en locals publics sco chasas da scola ed ospitals. Dal 1990 è vegnida messa ensemen in'atgna exposiziun. Il purtret da la dunna. Quella è ida quest on en viadi, l'emprim a Bravuogn ed ussa vegn ella preschentada fin en settember 1992 a Tavau (Heimatmuseum).

Las exposiziuns
Or dal vegl clavà è stada fatga la sala cun vista vers ils champs. Qua han lieu dasper las occurrenzas la pli diversas mintga stad exposiziuns or da differentas domenas da l'art, da la lavur artisanala e da Ia scienza natirala. Savens exponan artistAs dals conturns, ma tant sco ch'i s'enclegeva da sai che artistAs d'utrò vegnivan a picturar las baselgias ed entagliar ils scrigns uschè chattan savens persunalitads d'autras naziunalitads la via en Val Müstair per mussar lur lavurs. La Chasa Jaura, situada al pè dal Piz da las Trais Linguas, ha damai er ina funcziun sco center cultural internaziunal.

L'organisaziun
La Chasa Jaura vegn purtada d'ina societad cun bundant 800 commembers; da las 6 vischnancas represchentadas en la suprastanza, da la societad da traffic, dal Chantun cun in pitschen import e finalmain da donaturAs privatAs. Dapi l'avertura dal 1973 han chattà mintg'onn dapli visitas la via sut quest tetg. Ina buna accoglientscha da l'instituziun tant tar indigens sco tar esters demussa quant impurtant ch'in museum po daventar per ina regiun, sch'ins integrescha aspects vitals da la societad actuala. Schebain che la finanziaziun è adina puspè in grond problem, pens jau che la Chasa Jaura vegn ad esser buna er en avegnir da mantegnair quest propiest d'ina inscripziun da la Val: Gnivat sur munts o nan dals mars, sajat bainvegnüds vus sours e frars.